Ο Γιάννης Σκαρίμπας (1893-1984) γεννήθηκε στην Αγία Ευθυμία Παρνασσίδας και πέθανε στην Χαλκίδα, όπου και έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Συγγραφέας και λογοτέχνης, με πλούσιο και πολύπλευρο έργο, με ποιήματα, διηγήματα, θεατρικά έργα, μυθιστορήματα και κείμενα επικαιρότητας, παρέμεινε, ωστόσο, ιδιόρρυθμος, εριστικός, με οξύ ύφος και ανατρεπτικό χιούμορ. Οι παρεμβάσεις του, συχνά, δεν τον καθιστούσαν συμπαθή στη λογοτεχνική κοινότητα και στους θεσμικούς χώρους των γραμμάτων και των τεχνών. Κατάφερε να μην τον συμπεριλάβει, σαν λογοτέχνη, ούτε ο Κ. Θ. Δημαράς στην Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του. Όπως γράφει ο ίδιος “ο Δημαράς στο επίμετρο του βιβλίου του κάνει λόγο για συγγραφείς που παρουσιάστηκαν γύρω στο 1930 και η μεταβατική αυτή εποχή σταματά γύρω στα 1940. Απουσιάζω λοιπόν σε αυτή την μεταβατική εποχή που εξέδωκα τα πιότερα από τα έως σήμερα εκδεδομένα βιβλία μου. Το Καυμοί στο Γριπονήσι, 1930, διηγήματα. Το Θείο τραγί, 1932, διηγήματα. Το Μαριάμπας, 1935, μυθιστόρημα. Το Ουλαλούμ, 1936, ποιήματα. Το Σόλο του Φίγκαρο, 1938, μυθιστόρημα.”

Για μία λογοτεχνική, ανθρωπολογική και βιωματική αποτίμηση του έργου του Γ. Σκαρίμπα πρέπει να ανατρέξουμε στο βιβλίο του εξαίρετου θεσσαλονικιού λογοτέχνη Τόλη Καζαντζή: <<Μια μέρα με τον Σκαρίμπα>>, Αθήνα, 1985. Εκεί ο Σκαρίμπας αυτοπαρουσιάζεται, αυτοχλευάζεται, και εκθέτει την ιδιότυπη φιλοσοφία του για τη ζωή, την λογοτεχνική και ποιητική δημιουργία, την κοινωνία και τις κοινωνικές σχέσεις, τον Καραγκιόζη (υπήρξε και καραγκιοζοπαίχτης) αλλά και τον νεοέλληνα “αυτό το τόσο εύκολο προϊόν προς αγορά και πώληση στα χέρια των επιτηδείων”. Η γλώσσα του Σκαρίμπα είναι λαϊκή με στοιχεία ντοπιολαλιάς, αρχαϊζουσας και καθαρεύουσας, ξένες λέξεις, κυρίως γαλλικές, που τις εννοιολογεί με τον δικό του τρόπο, ενώ η γλωσσοπλαστική του δεινότητα δεν γνωρίζει όρια. Ο ίδιος εμφανίζεται χαοτικός, ανατρεπτικός, σουρεαλιστής, επικριτής κάθε ασχήμιας, αδικίας, και χυδαιότητας. Χλευάζει το κατεστημένο ενώ ταυτόχρονα είναι τρυφερός και αποτίει φόρο τιμής στους πραγματικούς λαϊκούς ανθρώπους, τους αγράμματους, τους πεινασμένους, τους απόκληρους και τους αδικημένους. Είναι “ένας άνθρωπος καμωμένος από χάχανα και οι ιδέες του ένα συλλαλητήριο πουλιών”. Νομίζω ότι ο Καζαντζής μας προσφέρει ένα ερμηνευτικό κλειδί για την προσέγγιση του συνολικού έργου του Σκαρίμπα. Το 1821 και η Αλήθεια με υπότιτλο Ιστορία ολοκληρώθηκε σε τρείς τόμους.

Ο πρώτος τόμος κυκλοφόρησε το 1971 κατά την διάρκεια της Απριλιανής δικτατορίας και αποτελεί ένα φόρο τιμής για τα, τότε, εκατοπενηντάχρονα της επανάστασης του 1821. Κατά την γνώμη μου αποτελεί μια ρηξικέλευθη, θαρραλέα και ευθεία επίθεση στο τρίπτυχο “Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια>> και στο εθνικιστικό και μισαλλόδοξο ιδεολόγημα της δικτατορίας για την παραχάραξη της ιστορίας του 1821. Ο Σκαρίμπας παρουσιάζει την άποψη του για την ελληνική επανάσταση η οποία θα μπορούσε να συνοψιστεί στο εξής: η επανάσταση του 1821 ήταν ταυτόχρονα κοινωνική και εθνική Με τα λόγια του ίδιου του Σκαρίμπα <<το 21′ δεν ήταν όμοιο με καμία επανάσταση του κόσμου. Το 21′ ήταν μια Εθνικό-Κοινωνική επανάσταση, η πρώτη και η τελευταία της Ιστορίας… (~462) Μπορεί ένας λαός να νοείται λεύτερος με μόνο την εθνική ανεξαρτησία του; Η άλωση της Βαστίλης λέει όχι… Μόνη ανεξαρτησία χωρίς την κοινωνική καταξίωσης της είναι φύλλο της συκής με τον οποίον η Εύα έκρυβε το πράμα της… Ώστε χωρίς τον εξολοθρεμό των κοτζαμπάσηδων και των αποσχηματισμό των Δεσποτάδων, χωρίς την απαλλοτρίωση της γης και το καλογεροκυνηγητό όξω από τα όρια… και τον καταστρεμό των τσιφλικάδων, η εθνική ανεξαρτησία ήταν ο Μανωλιός της παροιμίας με τα ρούχα του: ήταν το τι Γιάννης τι Γιαννάκης. Και ώστε, μια μόνον Εθνική επανάσταση χωρίς την κοινωνική καταξίωσή της, είναι μια φαινομενοφάνεια που μόνο αναγκαζόμενο το κατεστημένο την επιτρέπει; Έτσι είναι… Τι θα έχαναν;. Και η ανεξαρτησία δική τους θάταν…”

Ο ίδιος ο Σκαρίμπας ισχυρίζεται ότι δεν γράφει ιστορία κατά τα πρότυπα των επισήμων και καταξιωμένων ιστορικών στους οποίους ασκεί δριμεία κριτική. Νομίζω ότι ο Σκαρίμπας γράφει ένα λίβελο επιστρέφοντας στη πρωταρχική επαναστατική έκφραση αυτής της μορφής. Με αυτή την έννοια η προβληματική του δεν μπορεί να απουσιάζει από μια νέα αποτίμηση του 21′ στους σημερινούς καιρούς.

Γεώργιος Νικολακάκης, Αν. Καθηγητής Πανεπιστημίου Κρήτης